Wstęp do strategii Magdalena Zasępa, Joanna Gołębiowska Departament Hodowli Zwierząt, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa Polska, podobnie jak pozostałe państwa członkowskie UE, jest krajem z ograniczonym asortymentem wysokobiałkowych surowców paszowych mogących stanowić wartościowe komponenty do produkcji pasz. Celem tej publikacji jest przedstawienie potrzeb i możliwości wykorzystania białka owadziego w żywieniu zwierząt na terenie RP. Zgodnie z przepisami UE przetworzone białko zwierzęce (PAP – Processed Animal Protein) z owadów może być wykorzystywane do produkcji pasz dla zwierząt towarzyszących, zwierząt akwakultury, drobiu i świń. Na podstawie przeprowadzonych badań, pozytywnie oceniono możliwość bezpiecznego dopuszczenia białka owadziego do żywienia zwierząt gospodarskich. Hodowla owadów w Polsce w przyszłości może rozwinąć się w zupełnie nową formę działalności rolniczej co może dać szansę na przekwalifikowanie rolników, których gospodarstwa zostały dotknięte afrykańskim pomorem świń (African Swine Fever - ASF) czy gryp ą ptaków ( AI - Avian in fluenza). Stworzy to równie ż możliwość powstawania nowych miejsc pracy, rozwoju innowacyjnej przedsiębiorczości oraz zwiększenia produkcji żywności i pasz. Dla społeczeństwa polskiego pojęcie entomofagii jest nowe i kontrowersyjne, ale w przyszłości może stać się odpowiedzią na problemy związane z żywieniem ludzi i zwierząt. W związku z rozwojem produkcji zwierzęcej zapotrzebowanie na surowce wysokobiałkowe w ciągu ostatnich dziesięciu lat wzrosło o około 40%. W Polsce, tak jak w całej Unii Europejskiej produkuje się śladowe ilości soi, dlatego w bilansie białka w UE główne znaczenie ma śruta sojowa pochodząca z importu - około 10% światowego obrotu t ą rośliną. Znalezienie alternatywy dla importowanej śruty sojowej – źródła białka paszowego – wymaga uwzględnienia parametrów porównywalnych pod względem jakościowym, aspektów utrzymania równowagi i opłacalności produkcji zwierzęcej oraz konkurencyjności i wyników produkcyjnych w kontekście jednolitego rynku UE. Zastąpienie śruty sojowej wymaga dostępności wystarczających, koniecznych do utrzymania równowagi na rynku pasz, ilości zastępczych, wysokobiałkowych składników porównywalnych do importowanej soi. Pewnym rozwiązaniem s ą nasiona, uprawianych na różnych typach gleb, rośliny strączkowych, poekstrakcyjna śruta rzepakowa oraz suszone wywary zbożowe. Wprowadzenie tych komponentów do pasz wymaga uwzględnienia zawartości białka, jego wartości odżywczej oraz związanych z tym efektów uzyskiwanych w żywieniu zwierząt gospodarskich, a w przypadku komponentów roślinnych, dostępności na rynku dużych partii jednolitego surowca. Zastępowanie białka sojowego alternatywnymi surowcami, w tym krajowymi nasionami ro ślin strączkowych, wymaga uwzględnienia granicznych udziałów tych pasz w dietach(dopuszczalne ilości), szczególnie w mieszankach paszowych dla młodego drobiu młodych świń. Przekroczenie dopuszczalnych udziałów ro ślin strączkowych w dietach dla tych zwierząt obniża efektywność produkcji. Mączka rybna to doskonałe źródło białka, które jest łatwo przyswajalne, ma doskonałą kompozycję niezbędnych aminokwasów i długo łańcuchowych kwasów tłuszczowych, jak również jest dobrym źródłem witamin oraz minera łów. Jednak wzrost zapotrzebowania na mączkę rybną przy jednoczesnym spadku połowów ryb, spowodowanym nadmiernym eksploatowaniem łowisk, przyczynił się do zmniejszenia dostępności mączki rybnej, a tym samym do wzrostu ceny. Obecnie promowana jest w Komisji Europejskiej polityka „green deal”, polegająca m. in. na tworzeniu możliwości prawnych do jak najefektywniejszego wykorzystania już wytworzonych zasobów i ograniczania negatywnego wpływu na środowisko. Uwzględnia ona jak najszersze wykorzystanie przetworzonych białek zwierzęcych powstałych z wygenerowanych odpadów rzeźnianych (uppzuboczne produkty pochodzenia zwierzęcego) do żywienia zwierząt, stanowiących alternatywę dla importowanej śruty sojowej. Dlatego z łagodzono wprowadzony w 2001 roku zakaz wykorzystywania w żywieniu zwierząt gospodarskich przetworzonego białka zwierzęcego (PAP), w zakresie przywrócenia możliwości skarmiania zwierząt gospodarskich przetworzonym białkiem zwierzęcym, z wykluczeniem skarmiania tym samym gatunkiem. Oznacza to, że w żywieniu trzody chlewnej dozwolone jest stosowanie PAP wyprodukowanego z uppz pochodzenia drobiowego, natomiast w żywieniu drobiu - PAP wyprodukowanego z uppz pozyskanych od trzody chlewnej. Przywrócenie skarmiania krzyżowego oraz dopuszczenie stosowania białka owadziego w żywieniu zwierz ąt może znacząco wpłynąć na rozwój rynku alternatywnych, dla soi surowców białkowych stosowanych do produkcji pasz, co bezsprzecznie wiąże si ę z wymiernymi korzyściami dla środowiska i produkcji zwierzęcej. Ponadto od 1 lipca 2017 r. przepisy Unii Europejskiej umożliwiają stosowanie w żywieniu akwakultury białka owadziego, które w zakresie składu aminokwasowego odpowiada białku sojowemu i mączce rybnej. Alternatywnym źródłem białka w dłuższej perspektywie mogą się okazać owady, które zawieraj ą dużo więcej korzystnych aminokwasów niż białka zbóż, śruty rzepakowej czy innych ro ślin strączkowych. W żywieniu drobiu można wykorzysta ć żywe owady i sporządzone z nich mączki. Całkowity procentowy udział białka w mączce owadziej to nawet 40-60%. W porównaniu do mączki rybnej mączki z owadów zawieraj ą więcej treoniny, waliny, izoleucyny, leucyny i lizyny. Na uwag ę zasługuje również wysoka strawność aminokwasów białka owadziego, wynosząca od 91 do 95%. W porównaniu do zbóż czy ro ślin strączkowych larwy owadów stanowi ą też doskonałe źródło energii, ponieważ zawierają znaczną ilość lipidów o korzystnym profilu kwasów tłuszczowych. Działania mające na celu poszukiwania alternatywnych źródeł białka będą wymagać wprowadzania nowych, innowacyjnych technologii takich jak zyskujące na popularności owady. W ciągu ostatnich dziesięciu lat na całym świecie znacznie wzrosło zainteresowanie owadami w kontekście żywienia zwierząt oraz ludzi. Owady ze względu na swoją liczebność, która w przybliżeniu wynosi stanowi najliczniejszą grupę organizmów na ziemi, stanowi ą znaczącą część biomasy. Spełniają one wiele ważnych funkcji. Są źródłem pokarmu dla innych zwierząt m.in. ryb, płazów, gadów, ptaków, ssaków, w tym człowieka. Uczestniczą w obiegu węgla i składników odżywczych poprzez rozkład martwej materii organicznej. Wiele gatunków owadów jest wykorzystanych na całym świecie w celach leczniczych. Owady to również istotna grupa producentów cennych produktów, takich jak miód i jedwab. Nie bez znaczenia jest ich rola w zapylaniu roślin. Owady to także doskonałe źródło białka dla ludzi. Entomofagia czyli konsumpcja owadów, to potencjalne rozwiązanie globalnych problemów związanych z wy żywieniem rosnącej populacji ludzkiej w nadchodzących latach. Ponad 2000 gatunków owadów uważanych jest za jadalne. W Polsce nie posiadamy tradycji spożywania owadów czy produktów z udziałem przetworzonego białka zwierzęcego z owadów. Jednak w przyszłości owady mogą okazać się jednym z istotniejszych składników naszej diety. Niektóre owady zawierają również składniki bioaktywne, takie jak kwas laurynowy, peptydy przeciwdrobnoustrojowe i chitynę, które mają właściwości pozytywnie wpływające na odporność. Owady można hodować wykorzystując różnego rodzaju odpady organiczne i produkty uboczne rolnictwa i przemysłu spożywczego. Biologiczne przetwarzanie odpadów organicznych to kluczowa koncepcja, gdyż wykorzystanie owadów do celów paszowych nie tylko pomoże obniżyć deficyt białka w Polsce, ale znacząco zmniejszy ilość odpadów. Niniejsze opracowanie jest efektem prac nad projektem pt. ”Opracowanie strategii wykorzystania alternatywnych źródeł białka owadów w żywieniu zwierząt umożliwiającej rozwój jego produkcji na terytorium RP”, który był realizowany przez konsorcjum w skład którego wchodzą: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie oraz Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach. Hodowla owadów w Polsce i wykorzystanie PAP owadziego da podstaw ędo rozwinięcia nowej formy działalności gospodarczej o dużym potencjale prowadzonej zarówno przez rolników, jak i zakłady przemysłu paszowego. Spodziewany jest rozwój hodowli owadów w dużej fermowej skali jak równieżw mniejszej rozdrobnionej skali na bazie potencjału małych gospodarstw rolnych. Pozwoli to w przyszłości na stworzenie nowych miejsc pracy, rozwoju przedsiębiorczości, zwiększenie produkcji żywności i pasz.Najważniejszym aspektem i dużym wyzwaniem dla rozwoju chowu jadalnych owadów jest rozpowszechnianie wiedzy w śród społeczeństwa na temat wykorzystania białka owadziego i to zadanie ma spełnić niniejsze opracowanie.